Μιθραϊσμός

Ο όρος Μιθραϊσμός αναφέρεται στην εξελληνισμένη ζωροαστρική εκδοχή των μεσογειακών μυστηρίων που εμφανίστηκε, και άρχισε γρήγορα να εξαπλώνεται σε όλη τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία μέσω των ζωροαστρικών επιρροών στην ανατολική Μεσόγειο κατά τον 1ο αιώνα π.χ.χ., η οποία ενσωμάτωνε παμπάλαιες ιρανικές παραδόσεις. Η νέα λατρεία στον ρόλο της λυτρωτικής θεότητας τοποθετούσε τον Μίθρα και αντλούσε την καταγωγή της από τη θρυλική σοφία του Ζωροάστρη. Στην πραγματικότητα όμως ο Μίθρας αυτός δεν προερχόταν άμεσα από την ομώνυμη περσική θεότητα αλλά από το συγκρητικό Μίθρα του μεικτού ελληνοϊρανικού Πάνθεου της Κομμαγηνής και του Πόντου, όπου ανατολίτικα και ελληνικά στοιχεία συνυπήρχαν αρμονικά κατά τον δεύτερο και πρώτο αιώνα π.χ.χ, ο οποίος ταυτιζόταν παράλληλα και με την αρχαϊκή ελληνική ηλιακή θεότητα του Ήλιου.